Có những buổi sớm ở Tây Bắc, khi ngọn gió đầu ngày còn chưa ấm lên trên triền đồi, tôi đã nghe khẽ tiếng nước chảy xa xa, xen lẫn tiếng trống chiêng vọng lại từ trong bản. Đó không phải âm thanh của một lễ hội rộn rã, mà là âm nhạc của đời sống thường nhật – tiếng thở nhịp nhàng của một cộng đồng đã sinh tồn và phát triển suốt hàng ngàn năm. Đây là âm thanh của văn hóa dân tộc Thái.
Họ không thuộc về một câu chuyện sử sách khô khan. Họ là câu chuyện sống – trong từng mái nhà sàn, từng điệu xòe, từng nếp nghĩ tôn trọng tổ tiên và thiên nhiên. Chuyến đi này không chỉ là hành trình địa lý, mà là hành trình đi vào sâu thẳm một nền văn hóa đặc sắc, nơi nhịp sống và tâm hồn con người gắn liền với đất trời Tây Bắc.
I. Đôi nét về dân tộc Thái ở Việt Nam
Người Thái là một trong những cộng đồng dân tộc thiểu số lớn nhất tại Việt Nam, với số dân ước tính hơn 1.820.950 người theo Tổng điều tra năm 2019. Họ cư trú chủ yếu ở khu vực trung du và miền núi phía Bắc như:
- Hòa Bình (nay là Phú Thọ)
- Lai Châu
- Điện Biên
- Sơn La
- Lào Cai và Yên Bái cũ
- Thanh Hóa
- Nghệ An
Cộng đồng Thái không đồng nhất về mặt đơn lẻ; họ bao gồm nhiều nhóm địa phương, trong đó phổ biến nhất là Thái Đen (Tày Đăm) và Thái Trắng (Tày Khao) – hai sắc thái văn hóa riêng biệt nhưng cùng chia sẻ nguồn cội lịch sử sâu rộng với vùng Đông Nam Á lục địa từ rất sớm.
Ngôn ngữ của người Thái thuộc hệ ngôn ngữ Tày – Thái (Thái – Kađai), gắn với hệ thống ngôn ngữ lâu đời của khu vực.
Tôi còn nhớ ngày đầu tiên bước chân vào một bản Thái trên sườn núi. Dưới ánh sáng dịu của buổi sáng, hàng chục ngôi nhà sàn gỗ dựng thẳng tắp theo triền đồi, mái cạnh mái, tạo thành một bức tranh cộng đồng hài hòa. Từng con đường bé nhỏ dẫn lên các ngôi nhà, như những nếp gấp nối tiếp nhau của lịch sử cư trú lâu đời.
Người Thái không chỉ sống trong bản – họ tổ chức bản như một mô hình xã hội đầy tính hệ thống. Thiết chế bản mường đã tồn tại từ trước khi có nhà nước, là một tổ chức xã hội mang tính liên kết, phân công và giữ gìn lễ nghĩa.
Trong bản làng, mọi người cùng tham gia lao động, cùng tổ chức lễ hội, cùng bàn bạc khi có việc hệ trọng – từ cưới xin đến việc xây dựng kênh mương dẫn nước. Đó không đơn thuần là ngôi làng, mà là một vòng tay tinh thần ôm lấy mỗi cá nhân trong cộng đồng.
II. Nhà sàn – Không gian văn hóa và tâm linh của người Thái
Một trong những ấn tượng sâu đậm nhất với tôi là nhà sàn Thái.
Khi mặt trời bắt đầu nhô cao, ánh sáng lọt qua kẽ lá và chiếu vào những khung gỗ thủ công giản dị mà tinh xảo. Mỗi chiếc nhà sàn là một câu chuyện, không chỉ về kiến trúc – mà về trật tự gia đình, tín ngưỡng và ký ức của một dòng họ.
- Nhà Thái Đen: thường có mái hình “mui rùa” với nét uốn cong mềm mại, trang trí bằng hình tượng “khau cút” – mang ý nghĩa bảo vệ và trừ tà.
- Nhà Thái Trắng: có kết cấu hình chữ nhật rõ ràng, với lan can chạy quanh nhà – ánh lên sự đơn sơ nhưng chắc chắn.
Cầu thang lên nhà không đơn thuần chỉ là lối đi. Với người Thái, mỗi bậc thang mang theo kiêng kỵ, giới hạn tuổi tác và các quy ước tôn giáo. Dưới gầm nhà, vật nuôi được chăm sóc – tượng trưng cho mối quan hệ hài hòa giữa con người và tự nhiên.
III. Trang phục truyền thống của dân tộc Thái
Khi hoàng hôn buông xuống, tôi được mời tham dự một buổi trình diễn nhỏ của phụ nữ trong bản. Họ khoác trên mình trang phục truyền thống lấp lánh ánh bạc và hoa văn dệt tinh xảo bằng tay. Trang phục không chỉ là vật che thân – nó là ngôn ngữ biểu đạt con người Thái:
- Phụ nữ Thái:
- Áo cánh ngắn, thường được cắt may tinh tế, gắn cúc bạc hình bướm, ong hoặc các họa tiết tự nhiên.
- Váy đen trơn mang dáng thanh thoát, tránh rườm rà nhưng đầy duyên dáng.
- Khăn đội đầu có hoa văn đặc sắc, kéo dài, được thêu tay tỉ mỉ – đặc biệt nhiều ở nhóm Thái Đen.
Ngày nay, trang phục truyền thống còn được duy trì chủ yếu trong lễ hội, đám cưới, hội làng; nhưng khi khoác lên mình bộ trang phục ấy, mỗi người phụ nữ Thái dường như mang theo cả linh hồn tổ tiên và những câu chuyện chưa kể.
- Nam giới Thái: Áo cánh ngắn hoặc dài tùy dịp, thường bằng màu chàm hoặc đen đơn giản.
Trong đời sống hiện đại, nhiều nam giới cũng sử dụng quần áo theo phong cách phổ biến, nhưng trong lễ nghi truyền thống, trang phục vẫn giữ nguyên nét cổ xưa.
IV. Tín ngưỡng của người Thái
Một buổi chiều giữa bản, trong ánh hoàng hôn đỏ rực, tôi theo chân một thầy mo để hiểu sâu hơn về đời sống tâm linh của người Thái.
Người Thái tin rằng:
- Tổ tiên luôn hiện diện trong đời sống hiện tại.
- Thần nông nghiệp, thần sông – núi là những thế lực quyết định mùa màng, mùa khô, mùa mưa.
- Đời sống con người và đời sống thiên nhiên là một chuỗi kết nối hữu cơ và thiêng liêng.
Họ tổ chức các lễ hội theo chu kỳ mùa vụ, ví dụ như:
- Lễ xuống đồng – mời thần lúa về bản.
- Lễ cầu mưa – xin nước phúc cho mùa màng.
- Lễ rước hồn lúa, lễ cầu mùa, lễ mừng cơm mới – đánh dấu thời điểm lúa chín và mùa gặt bội thu.
- Trong đời sống tang ma và cưới hỏi, những nghi lễ tôn nghiêm vẫn được thực hiện một cách trật tự, có bài bản, nhằm thể hiện lòng kính trọng đối với thế giới vô hình.
V. Nghệ thuật và âm nhạc dân tộc Thái
Đêm đến, khi bếp lửa bập bùng, các già làng bắt đầu kể chuyện về điệu xòe Thái – một điệu múa không chỉ mang tính nghệ thuật, mà là lá bùa kết nối cộng đồng.
Xòe Thái là linh hồn của văn hóa dân tộc Thái, nơi mỗi bước chân, mỗi cử động tay đều mang theo câu chuyện cộng đồng. Vũ điệu này đã được Nghệ thuật Xòe Thái ghi danh là di sản văn hóa phi vật thể đại diện của nhân loại, không chỉ vì tính nghệ thuật mà còn ở tinh thần hòa hợp, đoàn kết lan tỏa trong mỗi vòng xòe.
Sau tiếng trống, chiêng, tiếng khèn hòa quyện trong không gian đêm, tôi cảm nhận được rằng mỗi người trong vòng xòe không chỉ đang nhảy – họ đang dệt nên một câu chuyện dài của cộng đồng, của tổ tiên và của chính mình.
Đêm xòe hôm ấy kết thúc muộn. Khi vòng tay dần buông ra, tôi vẫn còn nghe tiếng cười vang vọng giữa núi rừng. Một cụ già nói với tôi: “Còn xòe là còn người Thái.” Câu nói ấy khiến tôi suy nghĩ rất lâu. Bởi lẽ, trong suốt hành trình tìm hiểu văn hóa dân tộc Thái, tôi nhận ra rằng nghệ thuật, tín ngưỡng, kiến trúc hay ẩm thực… tất cả đều quy về một điểm chung: giữ lấy cộng đồng.
Nhưng để hiểu đầy đủ một nền văn hóa, không thể chỉ nhìn vào lễ hội. Phải nhìn vào đời sống kinh tế – cách họ làm ra hạt gạo, nuôi con trâu, dệt tấm vải – những điều tưởng như giản dị mà lại là nền móng của bản sắc.
VI. Đời sống kinh tế dân tộc Thái
Người Thái từ lâu đã nổi tiếng với kỹ thuật trồng lúa nước ở vùng lòng chảo và thung lũng. Khác với nhiều cộng đồng miền núi làm nương rẫy du canh, người Thái biết cách khai thác địa hình, đắp bờ, dẫn nước từ suối vào ruộng bằng hệ thống mương phai, lái, lịn – những phương thức thủy lợi truyền thống rất hiệu quả. Đây chính là yếu tố giúp họ định cư lâu dài và hình thành nên các bản mường ổn định.
Tôi từng đứng trên một thửa ruộng bậc thang vào mùa lúa chín ở Sơn La. Những lớp ruộng vàng xếp tầng như sóng lúa, phản chiếu ánh nắng cuối ngày. Chủ nhà kể rằng ruộng nước là tài sản quý nhất của gia đình, truyền từ đời này sang đời khác. Lúa không chỉ là lương thực – mà là biểu tượng của sự no đủ, của phúc lành.
Bên cạnh trồng lúa, người Thái còn chăn nuôi trâu, bò, lợn, gia cầm. Dưới gầm nhà sàn thường là nơi nhốt gia súc, vừa thuận tiện chăm sóc, vừa tận dụng không gian. Nghề dệt thổ cẩm, đan lát, rèn nông cụ cũng phát triển, góp phần tạo nên nền kinh tế tự cung tự cấp bền vững. Những hoạt động ấy đã được ghi nhận trong nhiều tư liệu nghiên cứu về đời sống truyền thống của dân tộc Thái.
Ngày nay, cùng với quá trình đổi mới, nhiều hộ gia đình đã kết hợp sản xuất nông nghiệp với du lịch cộng đồng. Tuy nhiên, nền tảng lúa nước vẫn giữ vai trò trung tâm trong cấu trúc kinh tế và tâm thức văn hóa dân tộc Thái.
VII. Giáo dục và sự chuyển mình trong thời hiện đại
Một chi tiết quan trọng trong các bài nghiên cứu về dân tộc Thái mà tôi đặc biệt chú ý là tỷ lệ biết chữ của người Thái khá cao so với nhiều cộng đồng thiểu số khác. Nhờ hệ thống trường lớp được mở rộng, trẻ em người Thái ngày càng có điều kiện tiếp cận giáo dục phổ thông.
Tôi gặp một cô giáo trẻ người Thái ở Điện Biên. Cô kể rằng ngày nhỏ phải đi bộ hàng cây số đến trường, còn bây giờ nhiều bản đã có lớp học khang trang hơn. Tuy vậy, cô vẫn dạy các em nói và viết tiếng Thái cổ bên cạnh tiếng Việt, để các em không quên cội nguồn.
Ngôn ngữ Thái thuộc nhóm Tày – Thái trong hệ ngôn ngữ Thái-Kađai. Hệ chữ Thái cổ từng được sử dụng để ghi chép truyện thơ, luật tục, gia phả. Dù ngày nay chữ viết ấy không còn phổ biến rộng rãi, nhưng nỗ lực bảo tồn đang được thực hiện ở nhiều địa phương.
Tôi nhận ra rằng bảo tồn văn hóa dân tộc Thái không chỉ là giữ lễ hội hay nhà sàn – mà còn là giữ tiếng nói, giữ ký ức bằng chữ viết.
VIII. Ẩm thực của người Thái
Không thể nói về văn hóa dân tộc Thái mà thiếu đi ẩm thực. Mỗi bữa cơm tôi tham dự trong bản đều trở thành một trải nghiệm khó quên.
Xôi nếp nương dẻo thơm, đồ trong chõ gỗ. Cá suối kẹp tre nướng trên than hồng. Thịt trâu gác bếp hun khói nhiều tháng, đậm vị núi rừng. Rượu cần chuyền tay trong tiếng cười.
Gia vị đặc trưng như mắc khén, hạt dổi tạo nên hương thơm không thể nhầm lẫn. Người Thái có thói quen bày thức ăn trên mâm tròn, mọi người ngồi quây quần xung quanh. Không ai ăn trước ai. Người lớn tuổi được mời đầu tiên – thể hiện sự kính trọng.
Trong bữa ăn, tôi cảm nhận rõ một giá trị cốt lõi: sự hiếu khách. Dù cuộc sống còn nhiều khó khăn, họ vẫn dành cho khách phần ngon nhất. Đó không phải phép lịch sự xã giao – mà là một phần của văn hóa.
IX. Lễ hội
Ngoài các nghi lễ nông nghiệp, người Thái còn có nhiều lễ hội truyền thống gắn với tín ngưỡng bản địa. Lễ hội không chỉ là dịp vui chơi mà còn là cơ hội củng cố quan hệ cộng đồng.
Trong lễ xuống đồng đầu năm, người dân cầu mong mưa thuận gió hòa. Trong lễ mừng cơm mới, họ dâng lên tổ tiên những hạt lúa đầu tiên của mùa vụ. Mỗi nghi lễ đều có thầy mo chủ trì, thực hiện các nghi thức theo truyền thống.
Đặc biệt, nghệ thuật Xòe Thái đã được UNESCO ghi danh là Di sản văn hóa phi vật thể đại diện của nhân loại năm 2021. Sự công nhận này không chỉ là niềm tự hào của cộng đồng người Thái, mà còn khẳng định giá trị bền vững của văn hóa dân tộc Thái trong dòng chảy văn hóa nhân loại.
Tuy nhiên, điều khiến tôi xúc động nhất không phải là danh hiệu quốc tế, mà là hình ảnh những bà mẹ, những cô gái, những em nhỏ nắm tay nhau trong vòng xòe. Văn hóa sống được là nhờ những bàn tay ấy.
X. Những thách thức của bảo tồn văn hóa dân tộc Thái
Bên cạnh sự phát triển, văn hóa dân tộc Thái cũng đối mặt với không ít thách thức. Quá trình đô thị hóa, giao lưu kinh tế khiến nhiều giá trị truyền thống dần mai một. Một số bản làng thay nhà sàn gỗ bằng nhà xây bê tông. Thanh niên rời quê đi làm xa, ít tham gia nghi lễ truyền thống.
Tuy nhiên, tôi không nhìn thấy một bức tranh bi quan. Ở nhiều nơi như Hòa Bình (Phú Thọ) hay Nghệ An, các dự án bảo tồn văn hóa, khôi phục lễ hội, truyền dạy nghề dệt thổ cẩm đang được triển khai. Du lịch cộng đồng được định hướng theo hướng bền vững, tránh thương mại hóa quá mức.
Tôi tin rằng chìa khóa nằm ở chính cộng đồng – khi người Thái ý thức rõ giá trị của mình, văn hóa sẽ không mất đi, mà chỉ chuyển mình.
Kết về văn hoá dân tộc Thái
Ngày rời Tây Bắc, tôi ngoái nhìn những mái nhà sàn ẩn hiện trong sương sớm. Tôi nhận ra rằng điều mình mang theo không phải là vài tấm ảnh đẹp, mà là một nhận thức sâu sắc hơn về văn hóa dân tộc Thái.
Đó là nền văn hóa của:
- Sự gắn kết cộng đồng qua thiết chế bản mường.
- Sự hòa hợp với thiên nhiên trong từng nghi lễ nông nghiệp.
- Sự tinh tế trong trang phục và nghệ thuật.
- Sự hiếu khách và ấm áp trong từng bữa cơm.
Văn hóa dân tộc Thái không chỉ tồn tại trong quá khứ. Nó đang sống – trong tiếng trẻ con học chữ, trong điệu xòe đêm lửa trại, trong thửa ruộng lúa nước xanh rì. Và có lẽ, điều quý giá nhất mà tôi học được từ họ là cách trân trọng cộng đồng và thiên nhiên – những giá trị mà xã hội hiện đại đôi khi vô tình lãng quên. Nếu có dịp đặt chân đến những bản làng Thái giữa núi rừng, hãy ở lại lâu hơn một chút. Nghe họ kể chuyện. Ăn cùng họ một bữa cơm. Tham gia một vòng xòe. Bởi vì khi bạn thật sự bước vào đời sống ấy, bạn sẽ hiểu rằng văn hóa dân tộc Thái không phải là một khái niệm học thuật – mà là một linh hồn đang thở giữa đại ngàn Tây Bắc.
Chủ đề liên quan: